Kiedy rodzicielska miłość zamienia się w usprawiedliwianie przemocy.
Ostatnie dramatyczne wydarzenia w polskich szkołach wywołały strach, niedowierzanie i wiele pytań. Ataki przypomniały nam, że szkoła, którą postrzegamy jako przestrzeń bezpieczeństwa, również może stać się miejscem tragedii.
Naturalną reakcją jest poszukiwanie odpowiedzi. Dlaczego młody człowiek dopuszcza się przemocy? Co sprawia, że agresja przestaje być impulsywną reakcją, a staje się świadomym działaniem? Czy można wcześniej dostrzec niebezpieczeństwo?
Czy w trosce o dobro własnych dzieci nie zapominamy czasem, że naszym obowiązkiem jest również nauczenie ich odpowiedzialności za krzywdę wyrządzaną innym?
Agresja nie rodzi się z jednej przyczyny
W psychologii od dawna odchodzi się od przekonania, że zachowania agresywne można wyjaśnić jednym czynnikiem. Nie istnieje jeden typ rodziny, jeden model wychowania ani jedno doświadczenie, które pozwalałoby przewidzieć, że dziecko stanie się sprawcą przemocy.
Znaczenie mają zarówno cechy indywidualne, jak i środowisko, w którym młody człowiek dorasta. Trudności w regulowaniu emocji, impulsywność, doświadczenia przemocy, odrzucenie przez rówieśników, niekorzystne wzorce zachowania czy problemy w relacjach rodzinnych mogą zwiększać ryzyko agresji.
Ważne jest również to, czego dziecko uczy się poprzez obserwację. Jeżeli widzi, że krzyk, zastraszanie lub poniżanie innych pozwalają osiągnąć cel, może zacząć traktować takie zachowania jako skuteczne.
Nie oznacza to, że każdy nastolatek stosujący przemoc wcześniej sam jej doświadczył. Agresja może być reakcją na frustrację, ale może również służyć zdobyciu przewagi, kontroli czy pozycji w grupie. Dlatego tak istotne jest rozumienie jej przyczyn, bez automatycznego usprawiedliwiania sprawcy.
Rodzice, którzy zawsze stają po stronie dziecka
Wyobraźmy sobie sytuację. Uczeń obraża kolegę, poniża go przy innych, a następnie dochodzi do bójki. Szkoła informuje rodziców o zdarzeniu.
Zamiast próby ustalenia faktów pojawia się natychmiastowa obrona: „Moje dziecko nigdy by czegoś takiego nie zrobiło”. „Na pewno zostało sprowokowane”. „To nauczyciel nie potrafi zapanować nad klasą”. „Inni robią gorsze rzeczy”.
Oczywiście rodzic ma prawo bronić dziecka przed niesprawiedliwym oskarżeniem. Powinien wysłuchać jego wersji wydarzeń i oczekiwać rzetelnego wyjaśnienia sytuacji. Problem zaczyna się wtedy, gdy obrona staje się automatyczna, niezależna od faktów. Gdy rodzic nie dopuszcza możliwości, że jego dziecko mogło zachować się niewłaściwie.
Wówczas młody człowiek może otrzymać bardzo niebezpieczny komunikat: „Nie musisz odpowiadać za swoje zachowanie, ponieważ zawsze znajdzie się ktoś, kto cię usprawiedliwi”. To nie jest nauka odpowiedzialności. To nauka unikania konsekwencji.
Co na ten temat mówią badania?
W 2017 roku opublikowano jedną z największych metaanaliz dotyczących związku między wychowaniem a problemami zachowania dzieci i młodzieży. Badacze przeanalizowali wyniki badań, uwzględniając różne style rodzicielskie i zachowania określane jako eksternalizacyjne, czyli między innymi agresję, łamanie zasad czy zachowania opozycyjne.
Wyniki wskazały, że ciepło emocjonalne, rozsądna kontrola zachowania oraz wspieranie samodzielności wiązały się z mniejszym nasileniem problemów. Z kolei surowa, oparta na przymusie kontrola, manipulacja psychologiczna, zaniedbywanie oraz wychowanie nadmiernie pobłażliwe były związane z większym nasileniem trudności.
Co ważne, zależności te miały przeważnie niewielką siłę, a część z nich była dwukierunkowa. Oznacza to, że zachowanie dziecka również wpływa na sposób reagowania rodziców. Badania nie pozwalają więc sprowadzić problemu do prostego stwierdzenia, że niewłaściwe wychowanie automatycznie prowadzi do agresji.
Dzieci potrzebują jednocześnie bliskości, autonomii i jasno określonych granic.
Dziecko pod kloszem. Kiedy ochrona staje się przeszkodą?
Współczesne rodzicielstwo często wiąże się z ogromną troską o komfort psychiczny dziecka. Chcemy oszczędzić mu przykrości, porażek, rozczarowań i stresu. To zrozumiałe. Ale czy każda trudność jest czymś, przed czym należy dziecko chronić?
Czy konflikt z rówieśnikiem zawsze wymaga interwencji rodzica? Czy każda negatywna ocena jest przejawem niesprawiedliwości? Czy każde niepowodzenie powinno kończyć się usunięciem przeszkody przez dorosłego?
Psychologia opisuje zjawisko nadopiekuńczości. I chciałabym, aby wyraźnie wybrzmiało to, że nadopiekuńczość to forma agresji, w którym rodzic nadmiernie ingeruje w życie dziecka, ograniczając jego możliwość samodzielnego mierzenia się z trudnościami. Badania pokazują dodatni związek między nadopiekuńczością a problemami emocjonalnymi i behawioralnymi dzieci.
Wychowanie nie polega na usuwaniu z życia dziecka wszystkich trudności. Polega przede wszystkim na stopniowym przygotowywaniu go do samodzielnego radzenia sobie z nimi. Dziecko musi mieć możliwość doświadczenia frustracji, przegranej, odmowy i konsekwencji własnych decyzji. Nie po to, aby cierpiało. Po to, aby uczyło się, że świat nie zawsze będzie dostosowywał się do jego oczekiwań.
Nie chodzi o to, aby zastąpić nadopiekuńczość surowością. Chodzi o wychowanie oparte na szacunku, odpowiedzialności i konsekwencji. Dziecko nie potrzebuje rodzica, który wszystko mu wybaczy. Nie potrzebuje również rodzica, którego będzie się bało. Potrzebuje dorosłego, który potrafi jednocześnie okazywać miłość i stawiać granice.
Miłość nie oznacza braku konsekwencji
Stawianie granic nie jest przeciwieństwem miłości. Podobnie jak konsekwencje nie muszą oznaczać karania.
Rodzic może rozumieć emocje dziecka, a jednocześnie nie akceptować jego zachowania. Może powiedzieć: „Rozumiem, że byłeś wściekły. Masz prawo się złościć. Nie masz jednak prawa uderzyć drugiego człowieka”.
W takim komunikacie zawierają się dwa fundamentalne elementy wychowania: akceptacja emocji i odpowiedzialność za działanie. Emocje nie zawsze podlegają naszej kontroli, ale możemy uczyć się kontrolowania sposobu, w jaki na nie reagujemy.
Dziecko, które doświadcza konsekwentnych, przewidywalnych zasad, stopniowo poznaje granice własnej swobody. Uczy się, że jego potrzeby są ważne, ale potrzeby innych ludzi również mają znaczenie. I że krzywda wyrządzona drugiemu człowiekowi wymaga nie tylko przeprosin, lecz także próby naprawienia szkody.
Kiedy rodzic staje się przeciwnikiem szkoły
Współpraca między rodzicami a nauczycielami jest jednym z ważnych elementów budowania bezpiecznego środowiska szkolnego. Tymczasem zdarza się, że rozmowa o zachowaniu ucznia niemal natychmiast zamienia się w konflikt dorosłych.
Rodzic przychodzi do szkoły nie po to, by ustalić, co się wydarzyło, lecz aby udowodnić, że jego dziecko nie ponosi winy. Nauczyciel zostaje potraktowany jak przeciwnik. A dziecko obserwuje.
Widzi, że odpowiedzialność można przenieść na innych. Że konsekwencje można zakwestionować. Że wystarczy odpowiednio stanowcza interwencja rodzica, aby problem przestał istnieć. Tymczasem problem nie znika. Znika jedynie okazja do nauczenia dziecka czegoś ważnego.
Oczywiście szkoły również popełniają błędy. Nauczyciele mogą niesprawiedliwie oceniać sytuacje, bagatelizować przemoc lub reagować niewłaściwie. Dlatego potrzebna jest współpraca oparta na faktach, a nie bezwarunkowe podporządkowanie jednej ze stron.
Rodzic nie musi zawsze zgadzać się z nauczycielem. Powinien jednak zawsze być gotowy dopuścić możliwość, że jego dziecko popełniło błąd.
Internet jako wzmacniacz agresji
Nie możemy pominąć roli środowiska cyfrowego. Dla wielu nastolatków Internet jest dziś jednym z najważniejszych miejsc budowania tożsamości, zdobywania uznania i porównywania się z innymi.
Przemoc może tam przyjmować formę widowiska. Upokorzenie drugiego człowieka staje się materiałem do publikacji. Konflikt – sposobem zdobywania popularności. Brutalność – źródłem uwagi.
Nie oznacza to, że korzystanie z Internetu prowadzi do agresji. Nie ma podstaw, by tak upraszczać zależności. Jednak środowisko, w którym zachowania skrajne bywają nagradzane zainteresowaniem, może wzmacniać niekorzystne wzorce.
Dlatego rodzice powinni interesować się nie tylko czasem spędzanym przez dziecko przed ekranem. Znacznie ważniejsze jest to, jakie treści ogląda, jakie zachowania podziwia i jakie wartości przejmuje.
Zanim zaczniemy szukać winnych
Po każdej tragedii pojawia się potrzeba wskazania odpowiedzialnych. Rodziców. Szkoły. Internetu. Systemu edukacji. Tymczasem agresja młodzieży jest zjawiskiem znacznie bardziej złożonym.
Wiemy, że znaczenie mają relacje rodzinne, sposób stawiania granic, wzorce rozwiązywania konfliktów i rozwijanie samodzielności. Wiemy również, że samo karanie nie zastąpi budowania kompetencji emocjonalnych i społecznych.
Potrzebujemy więc rodziców, którzy potrafią słuchać, ale również wymagać. Nauczycieli, którzy reagują na przemoc i współpracują z rodzinami. Oraz dorosłych, którzy nie mylą ochrony dziecka z ochroną przed odpowiedzialnością.
Bo być może jednym z najważniejszych pytań, jakie powinniśmy sobie dziś zadać, nie jest tylko to, czy wystarczająco chronimy nasze dzieci przed światem. Ale również to, czy wystarczająco dobrze przygotowujemy je do życia w świecie, w którym istnieją inni ludzie, ich granice i ich prawa.
