W czwartek 24 września w Centrum Edukacyjno-Muzealnym w Warce odbyło się kolejne spotkanie z cyklu „Akademia Polonijna”. Tym razem bohaterami opowieści prof. dr. hab. Jana Wiktora Sienkiewicza byli dwaj wybitni polscy artyści – Józef Czapski i Józef Jarema. Dwa niezwykłe życiorysy przeplecione doświadczeniami wojennymi i losem emigrantów.
Wybór tematu nie był przypadkowy. Rok 2026 bowiem został ustanowiony przez Sejm RP Rokiem Józefa Czapskiego. Ma to związek z przypadającą 130. rocznicą urodzin tego wybitnego artysty malarza, pisarza, eseisty, autora dzienników.
O dwóch Józefach – Czapskim i Jaremie – opowiedział prof. dr hab. Jan Wiktor Sienkiewicz, historyk i krytyk sztuki, kurator wystaw oraz wykładowca akademicki, kierownik Zakładu Historii Sztuki i Kultury Polskiej na Emigracji na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Profesor od 1989 roku prowadzi badania nad polską sztuką i życiem artystycznym na emigracji, ze szczególnym uwzględnieniem losów artystów związanych z emigracją po 1939 roku. Jest także członkiem Rady Programowej Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce. Za swoją działalność został odznaczony m.in. Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
Józef Czapski i Józef Jarema należeli do pokolenia artystów, których życie zostało naznaczone wojną, służbą wojskową i emigracją. Obaj związali swoje losy z armią generała Władysława Andersa, a po wojnie znaleźli się poza Polską, gdzie nadal aktywnie uczestniczyli w życiu artystycznym i kulturalnym.
Józef Czapski (1896–1993) był malarzem, rysownikiem, pisarzem, eseistą i krytykiem sztuki, a także współtwórcą paryskiej „Kultury”. Kształcił się w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem m.in. Wojciecha Weissa i Józefa Pankiewicza. W 1924 roku wyjechał do Paryża wraz z grupą uczniów Pankiewicza, która przeszła do historii jako Komitet Paryski, czyli kapiści.
Jego życie dramatycznie zmieniła II wojna światowa. Zmobilizowany w 1939 roku, dostał się do niewoli sowieckiej. Po uwolnieniu wstąpił do armii generała Andersa. Otrzymał wówczas niezwykle trudne zadanie – poszukiwanie informacji o losach polskich oficerów więzionych przez NKWD. Jego relacje z tych poszukiwań stały się jednym z ważnych świadectw zbrodni katyńskiej.
Po wojnie Czapski osiadł we Francji i związał się ze środowiskiem Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte. Współtworzył środowisko „Kultury” Jerzego Giedroycia, publikował eseje, teksty o sztuce i fragmenty swoich dzienników. Przez kolejne dziesięciolecia pozostawał ważnym głosem polskiej kultury na emigracji.
Józef Jarema (1900–1974) był natomiast malarzem związanym z nurtem kolorystycznym i jednym z ciekawszych przedstawicieli polskiej awangardy artystycznej. Kształcił się w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, m.in. pod kierunkiem Jacka Malczewskiego i Józefa Pankiewicza. Podobnie jak Czapski, należał do środowiska kapistów.
W czasie wojny poprzez Rumunię trafił do armii polskiej i przeszedł szlak bojowy, walcząc m.in. pod Monte Cassino. Dzięki staraniom Józefa Czapskiego został skierowany do działu plastycznego armii. Organizował wystawy sztuki polskich żołnierzy m.in. w Bagdadzie, Tel Awiwie i Rzymie.
Po wojnie pozostał we Włoszech. W 1945 roku wraz z włoskim artystą Enrico Prampolinim założył w Rzymie międzynarodowy Art Club, skupiający przedstawicieli różnych nurtów awangardy. Organizował wystawy w wielu włoskich miastach. Później przeniósł się do Nicei, gdzie wraz z żoną prowadził warsztat tkacki i tworzył abstrakcyjne tkaniny, dywany i makaty.
Historią artystów, którzy znaleźli się w szeregach Armii Andersa profesor J.W. Sienkiewicz zajmuje się od lat. Jest to efekt prowadzonych badań naukowych, które autor rozpoczął w 1989 roku. Warto jednak nadmienić, że opowieść profesora Sienkiewicza nie ograniczyła się jednak do biografii obu artystów. Ważnym elementem spotkania były historie odkrywania nieznanych lub mało znanych śladów polskiej kultury poza granicami kraju. Profesor opowiedział także o własnych badaniach i odkryciach, w tym o pracach prowadzonych w egipskich zbiorach muzealnych.
Losy Czapskiego i Jaremy stały się punktem wyjścia do szerszej refleksji nad polską sztuką emigracyjną – jej rolą w zachowaniu tożsamości, budowaniu międzynarodowych kontaktów artystycznych i dokumentowaniu doświadczeń polskiego pokolenia, które po 1939 roku znalazło się poza ojczyzną.
Spotkanie zgromadziło zarówno dorosłych miłośników historii i sztuki, jak i młodzież. Było okazją nie tylko do poznania dwóch niezwykłych postaci, ale również do spojrzenia na historię polskiej kultury z perspektywy emigracji – doświadczenia, które dla wielu polskich artystów stało się częścią ich twórczej i życiowej drogi.
Dziękujemy prof. dr. hab. Janowi Wiktorowi Sienkiewiczowi za niezwykle interesującą opowieść, a wszystkim uczestnikom za obecność i wspólnie spędzony czas.
Zapraszamy na kolejne spotkania w ramach „Akademii Polonijnej”
Info. Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce
